| Szczyty w Tatrach |
|
W "Księdze obyczajów i legend ludu słowackiego" autorstwa Pavla Dobsyn-skiego pisze się, że Tatry mają 999 szczytów. Ta magiczna liczba nie dala spokoju świetnemu znawcy Tatr Ivanovi Bohuszowi i rozpoczął uciążliwe ich liczenie. W końcu mu wyszło, że najwyższe słowackie pasmo górskie ma 228 szczytów, 164 turnie, 24 turniczki, 16 wierzchołków, 11 kopek, 31 grzbietów, 3 głowy, 5 rogów, 21 zębów, 15 igieł, 2 groty, 4 baszty, 6 strażnic i staży, 3 magury i 2 grapy. Jeślo dodamy do tego 7 polskich czub, dojdziemy do końcowej liczby 581. Do tego spisu nie są zaliczone wzniesienia Tatr Bielskich i Tatr Zachodnich. Gdybyśmy je także doliczyli, może przybliżylibyśmy się do tysiąca Dobszinskiego Każde z tysiąca wysokota-trzańskich wzniesień ma swoją odrębną trafną nazwę. W nazewnictwie tatrzańskich szczytów znajdujemy wiele pięknych i niezwyczajnych określeń, jak Baranie Rogi, Młynarz (Młynar), Szatan (Satan), Jastrzębia Turnia (Jastrabia ueżaj, Smoczy Szczyt i wiele innych, które próbują oddać niezwykły wygląd swojego pierwowzoru lub postać z którejś niezwykłej bajki lub ludowej opowieści rdzennych mieszkańców Podtatrza. Przeciwieństwem górskich grzbietów i ramion bocznych są tatrzańskie doliny. Największe leżą na południu: Dolina Koprowa (Kóprova dolina), Dolina Furkotna (Furkotska dolina), Dolina Młynicka (Mly-nicka dolina), Dolina Mięguszowiecka, Dolina Batyżowiecka, Dolina Wielicka (Velic-ka dolina), Dolina Staroleśna (Velka Stu-dena dolina), Dolina Zimnej Wody (Mała Studena dolina) i Dolina Kieżmarskiej Białej Wody (dolina Keźmarskej Bielej vody). Północnych dolin wysokogórskich jest mniej. Bardziej rozgałęzione systemy dolin łączą się w dwie wielkie doliny, Dolinę Białej Wody i Dolinę Jaworową (Javo-rova dolina). Większość dolin Tatr Wysokich była zlodowacona w epokach lodowcowych. Lodowce wycisnęły na nich charakterystyczne rysy. W górnych partiach wymodelowały głębokie kary, odcinki środkowe przybrały kształt żłobów (lodowcowe doliny U-kształtne), a w dolnych partiach dolin nagromadziły się moreny. Doliny opadają w dól piętrowo, platformy z jeziorami występują na zmianę z wysokimi progami skalnymi. Wyloty dolin bocznych są zawieszone w stosunku do dna doliny głównej. W większość dolin znajdują się liczne jeziora lodowcowe - stawy. Tatry Bielskie mają znacznie mniejszą powierzchnię niż Tatry Wysokie a dzięki innej budowie geologicznej mają też inną rzeźbę terenu. Rozprzestrzeniają się na powierzchni 67, 5 km2. Są zbudowane z potężnych warstw mezozoicznych skał osadowych. Przemienność odpornych wapieni i dolomitów z miękkimi lupkami i marglami tworzy charakterystyczną pię-trowość górskich stoków. Tatiy Bielskie mają kształt stosunkowo prostego, ciągnącego się prawie równoleżnikowo grzbietu głównego. Grzbiet długości około 14 km jest usytuowany prostopadle do wschodniego zakończenia Tatr Wysokich. Od północy Tatry Bielskie są ostro ograniczone Rowem Podtatrzańskim. Ich południową granicę z Tatrami Wysokimi tworzy sieć dolin połączonych nawzajem przez Przełęcz Pod Kopą (1 750 m n.p.m.). W grzbiecie głównym jest dziewięć szczytów, z których sześć przekracza wysokość 2 000 m nad poziomem morza (średnia wysokość szczytów wynosi 2 038 m n.p.m.). Nad całym pasmem dominują dwa przepiękne szczyty tworzące niepowtarzalne tło dla typowej wsi góralskiej Zdziar (Żdiar). Są to Hawrań (Hawan - 2 152 m n.p.m.) i Płaczliwa Skała (Żdiarska vidla - 2 146 m n.p.m.). Na zachodzie grzbiet główny kończy się najniższym, ale mimo to bardziej majestatycznym, skalistym Muraniem (Murań -1 890 m n.p.m.) górującym nad Jaworzyną. W Tatrach Bielskich nie ma takich potężnych dolin jak w Tatrach Wysokich. Kilka krótkich dolin znajduje na północy w kierunku Zdziaru. Największa jest Dolina Makowa (Monkova dolina). Na wschodzie leży bardzo atrakcyjna krajobrazowo Dolina Siedmiu Źródeł (dolina Siedmich prame-ńov). Południowe zbocza pasma przecina kilka stromych żlebów. W Tatrach Bielskich w okresach lodowcowych pojawiały się tylko niewielkich rozmiarów lodowce karowe, których długość nie przekraczała 2,5 km. Przez region tatrzański przechodzi główny dział wodny pomiędzy Morzem Czarnym i Bałtykiem. Wody z Tatr odprowadza 40 potoków, łączących się za ich granicą w 4 główne rzeki: Czarny Dunajec, Poprad, Biały Wag (Biely Vah) i Orawa. Wysoki poziom opadów, niewielkie parowanie i rozczłonkowanie rzeźby terenu powodują wysoki odpływ wody, który przekracza 50 1/sek z 1 km2. Największą zdolność zatrzymywania opadów i zmniejszania ich odpływu mają przede wszystkim Tatry Wysokie. Duże ilości wody gromadzą się w nasypowych stożkach, morenach i kosodrzewinie. Woda ta jest jednak bardzo słabo zmineralizowana, gdyż zalega na niewielkiej głębokości. Tatrzańskie potoki mają charakterystyczny wysokogórski wodny reżim, który utrzymują także daleko poza granicami gór. Najniższy przepływ przypada na miesiące zimowe, gdyż większość opadów zalega w postaci śniegu i lodu. Poziom wody podnosi się gwałtownie w kwietniu, gdy zaczynają topnieć lody, a najwyższy jest na początku lata. Inny jest reżim wodnych cieków, które nie wypływają z Tatr. Najwyższy przepływ osiągają one już w miesiącach wiosennych. Przy normalnych warunkach przepływu tatrzańskie potoki są rwące z prędkością przepływu wody 3 metry na sekundę. Występują jednak także stany powodziowe, podczas których prąd wody ogromnie się zwiększa. Podczas powodzi 29 czerwca 1958 roku przepływ wody Białej wzrósł w ciągu dziesięcie godzin z 24,5 na 170 m3 na sekundę. Krzywa spadku sieci rzecznej Tatr jest bardzo nierównomierna. Na progach skalnych i podwieszonych wylotach dolin bocznych do głównych występują liczne wodospady. |